จิก
จิก – Barringtonia acutangula Gaertn. หรือ กระโดนทุ่ง กระโดนน้ำ จิกน้ำ ตอง
เป็นไม้ต้นผลัดใบ สูง 5-15 เมตร ลำต้นเป็นปุ่มปม ปลายกิ่งลู่ลง ใบอ่อนสีน้ำตาลแดง ใบเดี่ยว ออกเวียนสลับถี่ตอนปลายกิ่ง รูปใบหอกหรือรูปไข่กลับ กว้าง 10-13 ซม. ยาว 20-30 ซม. ปลายจะผายกว้างแล้วแหลม โคนแหลมขอบจักถี่ ดอก ออกเป็นช่อยาวที่ปลายกิ่งสีแดง ห้อยลง ยาว 30-40 ซม. กลีบเลี้ยง 4 กลีบ หลุดร่วงง่าย เมื่อบานเส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ 2 ซม. เกสรตัวผู้สีแดงจำนวนมาก ผลกลมยาว เส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ 2.5 ซม. ยาว 3-4 ซม. มีสันตามยาว 4 สัน
สรรพคุณและส่วนที่นำมาใช้เป็นยา
เมล็ด – ใช้เป็นยาแก้ไอในเด็ก เข้ายาลม ใช้แก้อาการจุกเสียด
ใบแก่ – แก้ท้องร่วง
เปลือกต้น – ใช้เบื่อปลา
ชะมวง
ชะมวง – Garcinia cowa Roxb. หรือ กระมวง มวงส้ม หมากโมก
เป็นไม้ยืนต้นขนาดเล็กถึงขนาดกลาง สูง 15-30 เมตร ใบเดี่ยว เรียงตรงข้าม รูปวงรี แกมใบหอก กว้าง 2-3.5 ซม. ยาว 7-15 ซม. เนื้อใบหนาและเหนียว ผิวใบเป็นมัน ดอก แยกเพศอยู่คนละต้น ดอกตัวผู้ออกเป็นกระจุก มีดอกย่อยหลายดอก กลีบดอกสีเหลืองหรือชมพูถึงแดง ดอกตัวเมียเป็นดอกเดี่ยว ผลเป็นผลสด รูปค่อนข้างกลม เมื่อสุกสีเหลืองแกมส้มหม่น
สรรพคุณและส่วนที่นำมาใช้เป็นยา
ใบและผล – แก้กระหายน้ำ ระบายท้อง แก้ไข้
ชะเอมไทย
ชะเอมไทย – Albizia myriophylla Benth. หรือ ชะเอมป่า ตาลอ้อย ส้มป่อยหวาน อ้อยช้าง ย่านงาย
เป็นไม้เถายืนต้น มีหนามตามลำต้นและกิ่งก้าน ใบประกอบแบบขนนกสองชั้น ยาว 10-15 ซม. โคนก้านใบป่องออก ใบย่อยรูปขอบขนาน ดอก ช่อ ออกที่ปลายกิ่ง ลักษณะเป็นพู่ กลีบดอกสีขาว กลิ่นหอม ผลเป็นฝัก สีเหลืองถึงน้ำตาล ตรงที่เป็นเมล็ดจะมีรอยนูนเห็นชัด
สรรพคุณและส่วนที่นำมาใช้เป็นยา
ราก – มีรสหวาน ใช้เป็นยาแก้ไอ กระหายน้ำ ยาระบาย
ผล – ขับเสมหะ
เนื้อไม้ – มีรสหวาน แก้โรคในคอ แก้ไอขับเสมหะ การศึกษาทางเคมีพบว่า สารที่ให้ความหวาน เป็นน้ำตาลกลูโคสและซูโครส
ปีบ
ปีบ – Indian Cork Tree หรือ กาซะลอง กาดสะลอง
เป็นไม้ยืนต้น สูง 15-25 เมตร ใบประกอบแบบขนนก 2-3 ชั้น เรียงตรงข้าม ใบย่อยรูปไข่แกมใบหอก กว้าง 1.5-2.5 ซม. ยาว 3-5 ซม. ี่ ดอกช่อขนาดใหญ่ ออกที่ปลายกิ่ง กลีบดอกสีขาว เป็นหลอดยาว ปลายแยกเป็น 5 แฉก กลิ่นหอม ผลเป็นฝักแบน
สรรพคุณและส่วนที่นำมาใช้เป็นยา
ดอกแห้ง – ใช้มวนเป็นบุหรี่สูบแก้หืด
ราก – บำรุงปอด แก้หอบ พบว่าในดอกมีสาร hispidulin ซึ่งระเหยได้ และมีฤทธิ์ขยายหลอดลม
เพกา
เพกา – Oroxylum indicum (Linn.) Kurz หรือ มะลิดไม้ มะลิ้นไม้ ลิดไม้ ลิ้นฟ้า
เป็นไม้ยืนต้น สูง 3-12 เมตร แตกกิ่งก้านเล็กน้อย ใบประกอบแบบขนนกสามชั้น ขนาดใหญ่ เรียงตรงข้าม รวมกันอยู่บริเวณปลายกิ่ง ใบย่อยรูปไข่แกมวงรี กว้าง 4-8 ซม. ยาว 6-12 ซม. ดอกช่อ ออกที่ปลายยอด ก้านช่อดอกยาว ดอกย่อยขนาดใหญ่กลีบดอกสีนวลแกมเขียวโคนกลีบเป็นหลอดสีม่วง หนาย่น บานกลางคืน ผลเป็นฝัก รูปดาบ เมื่อแก่จะแตก ภายในมีเมล็ดแบน สีขาว มีปีกบางโปร่งแสง
สรรพคุณและส่วนที่นำมาใช้เป็นยา
เมล็ด – ใช้เป็นยาแก้ไอขับเสมหะ ยาระบาย
ราก – เป็นยาบำรุงธาตุ แก้ท้องร่วง
พุทรา
พุทรา – Zizyiphus mauritiana Lamk. หรือ มะตัน
เป็นไม้ยืนต้น สูง 5-10 เมตร ใบเดี่ยว เรียงสลับ รูปไข่แกมวงรี กว้าง 2-6 ซม. ยาว 3-8 ซม. ท้องใบจะมีขนสีน้ำตาลหรือขาว หลังใบสีเขียวเข้ม ดอกช่อ ออกเป็นกระจุกที่ซอกใบ กลีบดอกสีเขียวอ่อนหรือเหลืองอ่อน ผลเป็นผลสด รูปทรงกลม หรือรูปกระสวย เมื่อสุกสีเหลือง กินได้
สรรพคุณและส่วนที่นำมาใช้เป็นยา
ผลแห้งหรือใบ – ใช้ปิ้งไฟก่อนชงน้ำดื่ม แก้ไอ
หนุมานประสานกาย
หนุมานประสานกาย – Schefflera leucantha Vig. หรือ สังกรณี,ว่านอ้อยช้าง(เลย)
วิธีใช้
วิธีที่ 1. ใช้ใบสด 5-10 ช่อ (ช่อหนึ่งมี 7 ใบย่อย)ต้มกับน้ำ 7-10 แก้วให้เดือดนาน 10 นาที แบ่งดื่มทั้งวัน
วิธีที่ 2. ใช้ใบสด 1-3 ช่อ ตำให้ละเอียด ผสมกับน้ำประมาณครึ่งแก้ว คั้นเอาน้ำแล้วกรองด้วยผ้าขาวบาง กินเช้า-เย็น
วิธีที่ 3. ใช้ใบสด 1-2 ช่อ เคี้ยว กลืนแต่น้ำ วันละ 2-3 ครั้ง
ข้อควรระวัง ไม่ควรใช้ในคนที่เป็นโรคหัวใจ เพราะหนุมานประสานกายมีสารช่วยขยายหลอดลม ซึ่งมีผลข้างเคียงทำให้หัวใจเต้นร็วขึ้น
เสนียด
เสนียด – Adhatoda vasica (L.) Nees. หรือ กระเหนียด, กุลาขาว, บัวลาขาว, โบราขาว,บัวฮาขาว, โมรา, เสนียดโมรา, หูรา ,หูหา
วิธีใช้
วิธีที่ 1. ใบเสนียดแห้งบดเป็นผง 1/2 – 1ช้อนชา ละลายน้ำอุ่นดื่มวันละ 3-4 ครั้ง
วิธีที่ 2. ใบเสนียดแห้ง 1 ถ้วย ผสมกับเหล้าขาว 1 ถ้วย ปิดฝาหมัก 7 วัน กรองและคั้นเอาน้ำกินครั้งละ 1-2 ช้อนชา
วิธีที่ 3. ใบสด 1 กำมือ พริกไทย 10-20 เม็ด ต้มกับน้ำ 2 แก้ว เคี่ยวเหลือครึ่งแก้ว กินครั้งละ 1-2 ช้อนแกง
วิธีที่ 4. ใช้ใบสด 5-10 ใบ ตำให้ละเอียด เติมน้ำให้ได้ 1-2 ช้อนแกง ผสมน้ำผึ้งหรือน้ำคั้นจากขิงสด จิบกิน
ส้มกบ
ส้มกบ – Oxalis corniculata Linn. หรือ ผักแว่นเมืองจีน, ผักแว่น(ภาคกลาง), ส้มสังกา, ส้มสามตา(เชียงใหม่)
วิธีใช้
วิธีที่ 1. ใช้ต้นและใบของส้มกบ (ไม่ใช้ราก)นำมาล้างให้สะอาดปั้นเป็นก้อนได้เท่าหัวแม่มือผสมกับเกลือเล็กน้อยพอให้เค็มอมแล้วค่อยๆเคี้ยวกลืนเอาน้ำผ่านลงคอไปช้าๆทำวันละ 3-4 ครั้ง
วิธีที่ 2. ใช้น้ำที่คั้นจากต้นและใบ จิบบ่อยๆแก้ไอ
ข้อควรระวังไม่ควรใช้ยานี้ติดต่อกันนาน 3 วันเพราะส้มกบมีอ๊อกซาเลทอาจทำให้เกิดนิ่วในไตได้ ในกรณีที่กินติดต่อกันนานเกินไป
ตอนต่อไป : ยาดีสมุนไพรขับน้ำนม
